Catrine Clay:
„Król, cesarz, car”
Catrine Clay to autorka nagradzanych historycznych filmów dokumentalnych tworzonych dla BBC. Napisała książki Rasa panów** oraz Princess to Queen***. Książka oprócz losów tytułowych króla, cesarza i cara opowiada historię całej ich rodziny. Autorka pisze o stosunkach między jej członkami panujących a w tle tych wydarzeń zawarła życie polityczne trzech największych europejskich potęg oraz wojnę, która zmieniła na stale losy świata i trzech głównych bohaterów. Chronologia jest mniej więcej zachowana, chociaż Autorka chciała się raczej skupić na porównywaniu trzech kuzynów i trzech państw przez nich i ich rodziny zarządzanych, dlatego też przeważa podział, powiedzmy osobowy w książce. Najpierw opisana jest historia Wilhelma, najstarszego z trójki kuzynostwa, w tym miejscu opisane jest życie rodziny królewskiej i sytuacja w Niemczech, następnie w podobny sposób opisana jest sytuacja Jerzego V i Anglii, a na końcu opowiedziana jest historia Mikołaja II i losy jego rodziny oraz carskiej Rosji.
Książka została podzielona na osiemnaście rozdziałów. Pierwsze trzy w większości poświęcone są rodzicom głównych bohaterów książki. Opowiedziana jest tutaj historia ich poznania się, dotychczasowego życia, ślubu i życia po ślubie. W to opowiadanie wpisane są narodziny trzech kuzynów. Dalej Autorka zajmuje się życiem chłopców. Ich wychowaniem, wykształceniem, wpływem jakie wywierało na nich, ich życie i losy, otoczenie. Catrine Clay bardzo dokładnie analizuje życie osobiste nie tylko głównych bohaterów ale także ich najbliższych rodzin, otaczających ich polityków, analizuje całą sytuację polityczną i wpływ charakterów bohaterów i ich najbliższych oraz współpracowników na zmieniającą się rzeczywistość. Olbrzymią rolę odgrywają w pracy prywatne listy i niepublikowane wcześniej dokumenty, które zostały udostępnione Autorce przez królewskie archiwum. Jest to cała masa zapisków dotyczących życia jak najbardziej prywatnego wielkie europejskiej rodziny królewskiej. Listy te ukazują stosunki jakie panowały między członkami rodziny, ukazują uległość, zazdrość, bunt, dumę, niezrozumienie, trudy życia na świeczniku, z dala od najbliższych, zakłamanie, pęd do władzy, bezpardonową o władzę i wpływy walkę, brak zaufania w stosunku do najbliższych, ale także patriotyzm, miłość, przywiązanie do tradycji, krótko mówiąc pokazują władców połowy świata jako zwykłych ludzi, którzy mają takie same radości i problemy jak zwykli obywatele, a do tego musza martwić się nie tylko o swoich najbliższych ale także o los własnego kraju i swoich poddanych.
Jednak otoczka polityczna i sama wojna stanowią tylko tło dla opisywanych w książce wydarzeń. Najważniejszym zadaniem jakie Autorka postawiła przed sobą było opisanie prywatnego życia rodzinnego królewskich rodzin Anglii, Niemiec i Rosji, które w rzeczywistości stanowiły jedną wielką rodzinę od lat połączoną więzami krwi.
W książce zamieszczono 36 czarnobiałych zdjęć przedstawiających młodych kuzynów rodziny królewskie podczas uroczystości rodzinnych, młodych władców w różnych mundurach, listy wymieniane między kuzynami, są także zdjęcia z czasów wojny oraz powojenne. W większości pochodzą one ze zbiorów królowej Elżbiety, kilka z nich pochodzi z Państwowego Muzeum Federacji Rosyjskiej, kilka zdjęć pochodzi ze zbiorów prywatnych oraz agencji prasowych.
Na wewnętrznych stronach okładki zamieszczone zostały przedruki listów jakie wymieniali między sobą Wilhelm II, Jerzy V oraz Mikołaj II.
W swojej pracy Catrine Clay wykorzystała bardzo bogatą bibliografię. Ogromnym plusem jest wykorzystanie opracowań zarówno angielsko-, ale także niemiecko-, rosyjsko-, i francuskojęzycznych, oraz wykorzystanie zasobów archiwów Królewskiego na Zamku w Windsorze, Federalnego w Koblencji, brytyjskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Państwowego Federacji rosyjskiej oraz szeregu archiwów krajowych. Wykorzystanie niepublikowanych listów królewskich, ale także wszystkich wymienionych wyżej źródeł i opracowań stawia recenzowaną książkę na bardzo wysokim poziomie merytorycznym. Fakt ten sprawia, ze książka jest bardzo ważną pozycją przy poznawaniu i opracowywaniu poruszonej w niej tematyki.
Język jakiego użyła Autorka w książce, styl jakim się posługuje sprawia, że książkę bardzo łatwo się czyta a zawarte w niej wiadomości są bardzo łatwo przyswajalne i łatwe do zapamiętania co jest ogromnym plusem przy opracowaniach tak złożonych tematów. Jakże wiele jest przecież opracowań dotyczących rodów królewskich, nie mówię już pozaeuropejskich, przy których oprócz zawiłości genealogicznych przed czytelnikiem stoi także problem kulturowy i religijny, ale europejskich, które napisane są w taki sposób, że trudno jest pojąć za pierwszym razem kto jest kim, z jakiej linii, co łączy tych wszystkich ludzi. W książce Catrine Clay nie ma takiego problemu. Wszystkie koligacje są bardzo dobrze zaprezentowane i wiele razy przypominane, przy różnych okolicznościach, co na pewno ułatwia Czytelnikowi zorientowanie się w tej zagmatwanej sytuacji rodzinnej. Niewątpliwie pomocne jest także drzewo genealogiczne zamieszczone na początku książki ukazujące w prosty sposób koligacje rodzinne opisywanych rodów królewskich.
Na początku książki zamieszczono spis ilustracji wraz z informacją skąd dana fotografia pochodzi, następnie jest informacja o zapisie dat na podstawie kalendarza gregoriańskiego obowiązującego w Europie Zachodniej od XVI wieku a w Rosji wprowadzonego w lutym 1918 roku. Przypisy podzielone i numerowane według rozdziałów, zostały umieszczone na końcu książki, ale nie zaliczyłbym tego do minusów książki. Taki układ zupełnie nie ma wpływu na czytanie i rozumienie treści. Na końcu książki zamieszczono podziękowania autorki dla osób, które pomogły jej w zdobywaniu, systematyzowaniu i opracowywaniu materiałów źródłowych oraz indeks nazwisk osób przedstawionych w pracy.
Książka została wydana w 2007 roku nakładem wydawnictwa Amber. Liczy sobie 343 strony. Twarda okładka o iście królewskim wyglądzie, mam tu na myśli bordowy kolor, złote litery i wizerunki głównych bohaterów, szyty grzbiet oraz bardzo dobrej jakości papier dają gwarancję długiej żywotności książki, nawet przy wielokrotnych do nie powrotach.
Na koniec kilka słów podsumowania. Zawartość merytoryczna książki jest niewątpliwie ogromnym plusem pracy, będzie niewątpliwie ważną pozycją dla poznania dziejów Europy przełomu XIX i XX wieku. Jej wydanie gwarantuje dużą trwałość a estetyka wydania zapewnia przyjemność dla oka Czytelnika. Biorąc pod uwagę te wszystkie czynniki stwierdzam, że książkę można polecać zarówno osobom dopiero wchodzącym w świat wielkiej polityki przełomu wieków, jak również bardziej zaawansowanym badaczom epoki.
* Fragment opisu książki z okładki
** Książka opowiada historię polskich dzieci, które były zabierane przez hitlerowców od swoich rodzin i wychowywane na przedstawicieli rasy aryjskiej.
*** Książka opisuje prywatne i publiczne życie Elżbiety od momentu koronowania jest ojca na króla, kiedy miała 11 lat do momentu kiedy ona sama została koronowana na królową Anglii w 1953 roku. Autorka wykorzystała w tej pracy listy udostępnione przez królową Podobnie jak z resztą w przypadku recenzowanej książki prywatne listy Królowej i jej rodziny odegrały w książce ogromną rolę.